مصطفی نوروزی
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ مصطفی نوروزی
آرشیو وبلاگ
      همدان پایتخت تاریخ و تمدن (پژوهشهای فرهنگی اجتماعی سیاسی استان همدان)
فرش همدان نویسنده: مصطفی نوروزی - ۱۳۸٧/٥/٢۱

مشخصات کلّی بافته های روستایی

صفات و مشخصاتی که قالیچه های روستایی همدان را از قالیچه های سایر ایلات و قبایل و روستاهای ایران متمایز می سازد چیست و چطور می توانیم یک تختة قالیچة کار این نواحی را از فراورده های سایر نواحی تشخیص دهیم؟ قالیچه های همدان دارای چهار نشان مشخّص است : (1) گره (2) وزن (3) پود(4) طرح.

(1) نخستین نشان گره است . تقریباً بدون استثناء قالیچه ها و قالیهای همدان با گرة ترکی بافته می شود. زیرا اکثر ساکنان این شهرستان مخصوصاً اهالی صدها روستایی که به حرفة قالیبافی اشتغال دارند از نژاد ترک هستند و قالیبافان ترک همه جا از گرة ترکی استفاده می کنند.

(2) دومین علامت متمایز کننده وزن است. به استثنای بافته های بیجار که کاملاً قابل تشخیص است، قالیچه های روستایی همدان عموماً ضخیم تر و سنگین تر از فرآورده های سایر روستاهای ایران است. کلاف دستریس دارای ضخامت کافی است و هنگام چیدن پرز ، آن را زیاد کوتاه نمی کنند. این خصوصیّات موجب می شود که قالی یا قالیچه متراکم و خشن و زمخت و با دوام شود. این قالیچه ها ظرافت بعضی از فرآورده های جلب کننده و فریب دهندة ایران را ندارد، ولی در عوض دارای استحکام و سختی خاصّی است که فرآورده های ظریف فاقد آن است و روی هم رفته از با ارزشترین بافته های ایران محسوب می شود.

(3) سومین نشان ویژة فرآورده های همدان ، یک پوده بودن آنها است. با چند مورد استثناء هزاران تخته قالیچه ای که در روستاهای همدان تهیّه می شود همه یک پوده است . این یکی از خصوصیّاتی است که در ایران معمول نیست و غیر از قالیبافان عشایر بلوچ و شمال خراسان و قبایل افشاری در کرمان و عشایر فارس ، سایرین قالیهای خود را یک پوده نمی بافند. ولی فرآورده های مناطق سابق الذّکر به سهولت از قالیچه های همدان قابل تشخیص است. بافته های شهری تبریز و مشهد و کرمان و اصفهان و کاشان و قم دوپوده و بعضی اوقات سه پوده است. با معاینة پشت قالی ، یک پوده و یا دو پوده بودن آنها به سهولت معلوم می شود. پشت قالی یا قالیچة یک پوده ، مسطّح و یکنواخت است ، چون هر دو تار یا چلّه ای که گره به آن بسته شده است پهلو به پهلو قابل مشاهده است. پشت قالی دو پوده از طرف دیگر از رشته های موازی و فشرده که به طور مسلسل به شمال و جنوب دویده است تشکیل می گردد، در حال که پود دیگر ، در جسم قالی منحرف می گردد و قابل مشاهده نیست. این نکته که در قالیهای یک پوده هر دو رشته تار دیده می شود ( به جای فقط یکی از آنها) موجب می شود که پشت آن خیلی ظرصفتر از قالی دو پوده که با همان جنس بافته شده به نظر آید.

(4) طرح بافته های روستاهای همدان به طور کلّی ساده تر از اغلب قالیچه های عشایری ایران است. با مقایسة فرآورده های همدان با قالیچه های عشایری فارس می توان به سهولت به این نکته پی برد. طرح هر دو مثل طرحهای تمام قالیچه های فارس دقیق تر و استادانه تر از روستاهای همدان است.

تنها قالیچه ای که شباهت زیاد به قالیچه های روستاهای همدان دارد و ممکن است با آن اشتباه شود قالیچه های معروف به بختیاری است. این فرآورده ها مانند قالیچه های همدان با گرة ترکی بافته می شود. وزن آنها زیاد است و یک پوده بافته می شود ، لکن تشخیص این دو بسیار سهل است ، زیرا قالیچه های بختیاری همه دارای طرحهای لوزی و چهارگوش است وچون مردم این خطّه رنگ زرد را بسیار دوست دارند از آن در قالیچه های خود زیاد استفاده می کنند ، در صورتی که این نکته دربارة فرآورده های همدان صدق نمی کند.

مناطق قالیبافی همدان :

انجلاس :

تمام تولیدات حومة همدان که اکثراً قالیهای کوچک دو ذرعی و ذرع و نیم و پشتی و کناره به عرض 75 تا 104 سانتی متر و طول 3 یا 4 ذرع با رجشمارهای نسبتاً بالا (25رگ در گره) هستند با نام انجلاس مشخص می شود.

قالیچه های انجلاس همواره جزء بهترین تولیدات منطقه بشمار می رفته است و اکنون نیز این قالیچه ها ازحیث طرح و مواد نسبت به سایر مناطق پیشی دارند. نقش هراتی از جمله نقوشی است که در زمینه ها غالباً قرمز و آبی تیره ، بدون مدالیون مرکزی بالچکهای بسیار کوچک ، بخصوص در اندازه های دو ذرع همواره مد نظر بوده است.

چهار بلوک (لاله جین ، گنج تپه ) :

در بین نقاط متعدد قالیبافی ، چهار بلوک دو منطقه ترک زبان لاله جین و گنج تپه مشهورترند. قطعهای متداول در حوزة چهار بلوک عبارت از قالی کلگی ، کناره ، نوک است و نقشه های رایج را بیشتر لچک و ترنج کف ساده حاشیه درهم و شکارگاهی تشکیل می دهد . رجشمار بیشتر قالیها 90 رگ در چارک (26 سانتی متر) است . بازار فروش قالیهای بهار و چهار بلوک همدان است.

2)تویسرکان :

به طور کلی فرش بافی در تویسرکان عمدتاً روستایی است. گره فرش از نوع ترکی و با دست زده می شود . فرشهای روستایی دارای اشکال ساده و ابتدایی می باشند که در آنها پرنده و حیوانات نیز دیده می شود، قالیهای درشتباف و گوشتی و دارای پرزبلند وغالباً یک پود هستند.

در تویسر کان قالیچه هایی با 2 و یا 3 ترنج بافته می شود و طرحهای گردان اغلب به شکل شکسته در آنها مورد استفاده قرار می گیرد.

معروفترین نقشه های تویسرکان به نام اَصادُوقی (آقا صادقی) بنا به اظهارهای از روستای ابودردا سرچشمه گرفته است و همچنین نقشه مالیچه ( که به نام اژدر نیز نامیده می شود9 و نقشه های دارایی ( که همان اصادوقی است) و نقشة زاغه که مربوط به دو روستای ابودردا و مالیچه و روستای زاغه است که قالی بافی نسبتاً خوبی دارند. فرشهای تولیدی از 2 متر تا 12 متری باشد. در حال حاضر در تویسرکان حدود 10000 دستگاه قالی بافی وجود دارد که درحدود 70000 متر قالی تولید می کنند که با وجود کیفیت نه چندان بالای آنها عموماً صادراتی هستند.

حسین آباد :

قالیهای تولیدی حسین آباد بیشتر به تولیدات تویسرکان شبیه اند تا به قالیهای همدان و انجلاس . جو کار در جاده همدان بطرف ملایر منطقه دیگری است که قالیهای شبیه حسین آباد را تولید می کند. زمینه این قالیها را بیشتر بستری از گل و گیاه با زمینه لاکی تشکیل می دهد که ترنجی ظریف با طرح هندسی در مرکز آن خودنمایی می کند. نقشه ماهی و چهارچنگ مربوط به روستای حسین آباد است.

2) نهاوند

نهاوند از شمال به تویسرکان و کنگاور (کرمانشاهان) ، از مشرق به ملایر و از جنوب به (آلشتراستان لرستان) و از مغرب به دلفان و هرسین محدودی باشد.

بافندگان نهاوند عمدتاً زنان هستند که نقوش اصیل و زیبایی را از قدیم به یاد دارند و می بافند. نقوش کله گی عشوند- برگ بته ای تاریخی گل دستمالی برچک در روستاهای آن بافته می شود. متن فرشها عمدتاً سیاه است و رنگهای نارنجی و سرخ در آن بکار رفته است.

شیوة بافت فرشهای نهاوند شبیه فرشهای همدان است گره فرشها عمدتاً ترکی و در برخی فارسی بر دارهای عمودی بافته می شوند. فرشهای نهاوند عمدتاً تک پود و از نوع پرز بلند و ضخیم و گوشتی هستند.

3) ملایر

ملایربا مساحتی در حدود 3500 کیلومتر مربع در جنوب همدان قارا گرفته و در مشرق آن اراک و در جنوب آن لرستان قرار دارد.

آمار استان از وجود 14854 دستگاه دار قالیبافی در منطقه خبر می دهد. بافت قالیهای تصویری با نام شاپوری در روستاهای جوزان و مانیزان تحت تأثیر قالیهای ساروق در منطقه رواج داشته است.

قالی ای که در این نواحی تهیه می شود یک پوده است و در هر اینچ 7 × 8 گره دارد.

4) اسدآباد

اسدآباد قالیبافی عمده ای ندارد و توابع چنار شیخ و ملهمده مهمترین مراکز بافندگی آن است. زبان اهالی چنار شیخ کردی فارسی و مردم ملهمده زبانشان ترکی است. در حوزة اسدآباد کلاً قالیچه ( رو ذرعی و ذرع و نیم) وکناره با ظرافتی برابر 20 رگ در گره بافته می شود. ده ملهمده به واسطة مهارت دارای شهرت بیشتری است و بافت نقشه های خاص به همین نام که مورد تقلید دیگر دهات است نیز در آن تولید می شود.

دارها عموماً از نوع تبریزی و با چله گردان بوده و بعضاً از نوع دارهای فارسی ( با چله دوختنی) نیز استفاده می شود. بافت معمولاً با قلاب و بیشتر یک پود است و فرشهای خوب گاه با دو پود بافته می شود.

نقشه های شناخته شده محلی عبارتند از : ماهی (درهم،ریز، قرمز ، خرده ماهی) ترمه تاجی آباد ،ملهم در- انجلاسی و حسین آباد که بعضی از این نقوش نظیر نقشه زیبای ملهم در  که متأسفانه بافت آن متروک شده است و نقشه حسین آباد ( ماهی) معروفیت جهانی داشته اند ( نقشه حسین آباد که در اسدآبادبافته می شود با نقشه حسینآباد کلیایی متفاوت بوده و گنجشکی در لچک خود دارد ).

شراء ، بزچلو|4|

دامنة نوذ این حوزه تا برچلودر اراک گسترده است . مهمترین بخشهای قالیباف شراء توابع ترک زبان : بیوک آباد ، گورگز، قزلیچه است. قطع قالیهای ببوک آباد بیشتر کلگی و قالی و نقشة متداول در آن ماهی ، لچک و ترنج ، کف ساده ترنج دار و بی ترنج است. در قزلیچه و گورگز بیشتر قالیها در قطع کوچک ( خرک ، کناره ، ذرع و نیم) بافته می شود. و در بزچلو بافتن دو ذرعی به رنگهای بیشتری و گلی با مدد گرفتن از نقشه های هراتی ، لچک و ترنج معمول است. دسته های بزرگ گل که نقش تزئین متن را بازی می کنند و ترنج ظریف مرکزی از صفات قالیهای بزچلو است و دهکده کمازان تولید کننده بهترین آنها می باشد.

5) جاجیلو :

برخی از معروفترین مراکز قالیبافی همدان نظیر کبودرآهنگ که با روستاهایی مثل داقدان آباد، دستجرد، امیرآباد ، رامیشان  ، یک گروه قالیبافی را تشکیل می دهند، در حوزة جاجیلو قرار دارد. در کبودرآهنگ قالیهای یک پودی نیز متداولتر است و نقشهای رایج ، لچک و ترنج ، گل فرنگ و کف ساده است. بافندگان کبوتر آهنگ بر خلاف مناطق روستایی بافت قالی را از روی نقشه می بافند. از سایر نقشهای رایج در حوزة جاجیلو نقشة گل پیازی و قره داغی را می توان نام برد.

مهربان :

از جمله مراکز مهم تولید فرشهای مرغوب همدان است. گرچه دامنة نفوذ این حوزه با گستردگی بسیار فنی بخشهایی از روستای قروه را در جنوب نیز شامل می شود، لیکن روستاهای شمال آن مانند قوشجه ، سرخ آب ، کهنه حصار ، دالی چو ، سرایجوق و چند ده مجاور تحت تأثیر ویژگیهای خاص بافندگی بیجار قرار گرفته است .

چورسخ و اوزون دره از جمله مشهورترین دهات حوزة مهربانند که اولی قالیچه های ذرع و نیم را با استفاده از نقشه های لچک و ترنج و ماهی درهم و دومی قطعهای کوچک خرک و کناره را با استفاده از نقشه های افشان ، لچک و ترنج و دیگر نقشه های متداول در حوزة مهربان نظیر ماهی ، نقشة خمسه ، دسته گلی و دستگاهی را به بازار عرضه می دارند.

فرش منطقه ای مهربان متأثر از حضور دو گروه کردنشین و ترک نشین است. فرش مناطق کردنشین از قالیبافی پیشرفتة منطقة بیجار با بافت محکم و ظریف و دو پود تأثیر گرفته است در حالی که فرش مناطق ترک نشین کیفیت عمومی فرشهای روستایی همدان را داشته و غالباً درشت باف و تک پود است. فرشها معمولاً از روی یک واگیره به نام اورنگ که نقشه فرش بر آن بافته شده است تهیه می شود . با آنکه کیفیت فرش این منطقه نسبت به فرشی که در زبان نویسنده و تاجر انگلیسی مجود داشته تفاوت بسیار کرده است ولی هنوز در روستاهای سوباشی و علیصدر و کیتو فرشهای ریزباف و خوبی بافته می شود و اگر پشم و رنگ خوب در اختیار آنها قرار گیرد می توانند تا حدودی احیاءکنندة کیفیت فرشهای مشهور گذشته باشند.

درجزین :

مهمترین بخش قالیبافی همدان درجزین است که در شمال شرقی همدان واقع است و قدمت قالیبافی در آن از زمان شاه طهماسب صفوی است. تولیدات درجزین در قطهای ذرع و نیم ، خرک ، پشتی ، و کناره و بااستفاده از نقشه های مدرج لچک و ترنج و گل و بته ، کار دستگاهی شاخ سفید ، ساروقی با ظرافتی برابر 22 رگ در گره انجام می پذیرد.

کناره ها بیشتر در درجزین علیا و قالیچه ها در درجزین سفلی تولید می شوند. قروه ،  ، شاهنجرین ، فامنین از جمله مراکز مشهور قالیبافی درجزین است که در بین آنها فامنین در قالیبافی قدمت و اهمیت بیشتری دارد.

قالیبافان درجزین از بهترین قالیبافان همدان محسوب می شوند و قالیهای آن با حداکثر قیمت در بازار به فروش می رسند . این قالیچه ها را یا با پشمی که از گوسفندان خودشان به دست آمده می بافند یا از پشمی که از ایلات مجاور شاهسون خریداری کرده اند.

رنگهای این ناحیه شفاف و روشن است و این نکته را می رساند که رنگرزان درجزین در کار خود مهارت دارند. بقیة رنگهایی که به کار می رود ، منجمله انواع نفوذی ، زردهای شتری و قهوه ای را خود قالیبافان در منزل تهیه می کنند.

سه قالی قدیمی موزه فیلادلفیا جزء مجموعة ویلیامز ، مک ایلهنی ، لام که در اوایل قرن هفدهم میلادی بافته شده اند به فامنین نسبت داده می شوند. قالیهای درجزین که چه بلحاظ استفاده از مواد اولیه نامرغوب و رنگهای صنعتی و جوهری به خوبی سابق نیستند لیکن جزء قالیهای خوب همدان به شمار می روند.

پیشخور :

حوزة پیشخور شامل 25 ده قالیباف است و صادقلو از مهمترین دهات قالیباف این حوزة کوچک است. نقشه های لچک و ترنج زمیة سفید و ماهی دار با ظرافتی برابر 20 رگ در گره قطعهای کوچک ( خرک و ذرع و نیم ) از جملة طرحهای مورد استفاده این حوزه است.

بخش دوم :

الف) 1- شرکت فرش

شعبة شرکت فرش در همدان در سال 1326 تأسیس شده است. این شرکت همواره از طریق عاملین و استادکاران خود اقدام به تولید فرش در شهرها و روستاها می کند. بر اساس گزارشهای بدست آمده طی دهة 40 این شرکت در حدود 360 دستگاه قالی بافی داشته است که در کارگاههای شهری و خانگی مشغول فعالیت بوده اند. تردید نیست که در گذشته طی سالهایی که شرکت فرش در همدان فعالیت داشته ، چه به لحاظ استفاده از مواد اولیه مرغوب و رنگرزی با رنگهای طبیعی و ثابت و چه به لحاظ استفاده از طراحان و رنگرزان ماهر نظیر میرزا شهاب طراح فرش و علی حسینخانی شاگرد میرزااسحق ، تولید کنندة تعدادی از بهترین فرشهای همدان بوده است . فرشهایی با حدود 200 ایلمک (50 گره به بالا) و فرشهای بزرگ پارچه در این کارگاهها تحت نظارت استادکاران با تجربه یافته می شده و علی الصول روابط انسانی تری نیز نسبت به سایر مراکز تولید بر این کارگاهها حاکم بوده است. امروز اگرچه از آن گستردگی فعالیت خبری نیست ولی هنوز شرکت فرش از پشمهای خوب بهره می گیرد و در کارگاههای رنگرزی خویش به دست معدود هنرمندان باقیمانده از گذشته ، رنگهایی را تولید می کند که یادآور رنگهای باشکوه و درخشان گذشته است .

تعاونی فرش دستباف همدان

تعاونی فرش دستباف نظیر شرکت فرش بر تولید خامه های مورد نیاز خویش و رنگرزی آنها نظارت دارد و آنها را به همراه نقشه در اختیار قالی بافان قرار می دهد تعاونی ها نقشه های مورد نیاز خویش را از بازار تهیه می کنند.

تعداد دستگاههای موجود در همدان در حدود 45712 عدد می باشد که میزان تولید را می توان رقمی در حدود 140000 مترمربع برآورد کرد غالب فرشهای منطقه دارای رجشمار 100- 120(25-30) گره می باشند علاوه بر آن در همدان در حدود 3-4 هزار بافنده مرد وجود دارد که بعضاً قادر به بافت فرشهای بزرگ پارچه بوده و در حدود 150 نفر روی فرشهای بزرگ پارچه کار می کنند. رج شمار این فرشها در حدود 160 180 (40 45 ) گره می باشد. در همدان مردان با قلاب و زنان با دست می بافند.

هنگامی که مسألة نظارت جهادسازندگی یا شرکت فرش یا سازمانهای دیگر پیش می آید طبیعتاً ما با نوعی بافت سازمان یافته مواجه می شویم که به آن اشاره کردیم. این نوع فرش که قبلاً نیز با نظارت و مشارکت تجار و شرکتهای خارجی تهیه می شده است ، از نظر کیفیت دارای گره های نسبتاً بیشتر و پرزهای نسبتاً کوتاه تر در نتیجه فرشی سبک تر بوده است . این فرشهای معمولاً دو پود بوده و مواد اولیه به کار رفته در آنها خوب و دارای رنگهای ثابت است. این نوع فرش که بنا به سفارش خریداران فرش در روستا بافته می شود و با فرشهایی از نوع فرش روستایی که دارای طرحهای سادة ذهنی است و غالباً یک پوده و دارای گره ترکی است و ضخیم و سنگین و دارای پرزهای بلند می باشند، فرق دارد.

ب) کارخانه ها ، کارگاهها ، قالی باف خانه های معروف همدان

ما به ذکر چند نمونه از آنها بسنده می کنیم .

1- کارگاه قالی بافی شیخ تقی وکیل الرعایا (نمایندة دورة اول و دوم مجلس شورا) محل آن ساختمانی بود که بعدها به جای آن بیمارستان فعلی امام خمینی را ساختند. قالیهای بافت این کارگاه اکنون تماماً عتیقه محسوب شده و بسیار گرانبها هستند.

2- کارگاه یوسف زنجانی در کاروانسرای رنگرزها ، قالی و قالیچه های مرغوبی تولید می کرد و به نام فرشهای یوسف اشتهار داشتند. همة محصول کارگاههای وی را تجار مسیحی و یهودی خریداری می کردند. او در امر رنگرزی و بافندگی و نقاشی مهارت زیادی داشته است .

3- کارگاه سرهنگ حسن ریاحی ، در اوایل دورة پهلوی در محلة دوگوران با بیشتر از 100 نفر کارگر ، که به جز بافت قالیهایی معمولی تجارتی به بافت قالیچه های ابریشمی نیز مبادرت می کردند. فرشهای این کارگاه نیز تحت عنوان فرشهای قزوین به فروش می رسیده است . این طور که معمران و خبرگان صنعت فرش اظهار می دارند در یک نویت صدور فرش به خارج چند عدل از فرشهای وی در کشتی دچار آب زدگی می شود که همه فرشها معیوب شده و از بین می روند.

4- کارگاههای متعددی نیز در محلة بن بازار وجود داشت ، که قالیهای آنها هم از معذوفیت برخوردار بوده است ، و بیشتر محصولات آنها به آمریکا صادر می شد. اینها عبارت بودند از کارگاههای : خان احمدی ، ایروانی ، اخوان روحانی ، حاج ابوالقاسم روناسی ، میرزاآقا کشاورز و محمود ارشدی .

5-شرکت فرش همدان ، حدود 80 سال پیش با سرمایة بانک شاهی انگلیس در همدان تأسیس شد. کمپانی مزبور فرشهای بزرگ و مرغوبی تاکنون به بازارهای خارجی و داخلی عرضه نموده است.

6- کارگاه حاج اسدالله رضوانجو، همان کارگاه حاج تقی عراقچی / یوسف زنجانی بود ، که به خاطر تغییر مالک ، قالیهای بافت این کارگاه به نام ایشان معروف شده است ، فرشهای بزرگ آن از شهرت خوبی برخوردار بوده است ، مخصوصاً" نقشه ماهی"های آن .

ج) طراحان فرش همدان

علی رغم تنوع و غنای نقشی که در تمام منطقة استان همدان دیده می شود از طراحان بزرگ و صاحب نام جز به طور محدود و آنهم در سطح شهرها سراغی نمی توان گرفت زیرا تمام زیبایی و شکوه فرشهای پرنقش و نگار همدان را باید مدیون فرهنگ پرتنوع و طبیعت پرطراوت و ذهن خلاق و پویایی ساکنان این مناطق دانست.

با این وصف فرش بافی گسترده و بالنسبه سازمان یافته یی که طی 80 سال گذشته به ویژه در همدان رایج بوده نشان از طراحانی با ذوق و هنرمند دارد که( ما به ذکر یکی از آنها بسنده می کنیم ) سرآمد آنان شهاب الدین کوثری ( میرزا شهاب ) می باشد که در استخدام شرکت فرش بوده و برای بسیاری از تولیدکنندگان بزرگ همدان نیز کار کرده است. اگرچه نظیر بسیاری از طراحان نام دیگر آثار قابل توجهی از دوران خلاق فعالیت او نیافتیم ولی معدود نقوش به دست آمده از ظرافت قلم و دقت او در طراحی فرش خبر می دهد. بسیاری از نقشه های او سالهل مورد استفاده در شرکت فرش بوده است.

د) پیشه های مربوط به صنعت قالی بافی در دوران شکوفایی عبارت بودند از :

رنگرزی ، حلاجی پشم ، پشم زمینی ، پشم شویی ، رنگ فروشی ، خامه فروشی ، نقشه کشی ، قالیبافی / بافندگی فرش( از بزرگترین بافندگان قالی در همدان میرباقر تبریز ، داماد حاج یوسف زنجانی را می توان نام برد که در بافت انواع قالیها تبحر داشت و قالیهای هشت ضلعی نیز از خود به یادگار گذاشته است. و خان احمدی نامی که برای اولین بار در همدان به بافت فرشهای دورو ، در قطع دو ذرعی مبادرت ورزیده است ) ، فرش روشی / سمساری ، نساجی ، نخ تابی .

بخش سوم

1) جایگاه فرش همدان

اما جایگاه فرش همدان در کجاست ابتدا باید روشن کنیم تأکیدی که در این جا بر فرش روستایی می شود نه به معنای نفی ارزشهای بالقوه تولیدی این منطقه در تولید فرشهای شهری، بلکه به دلیل اهمیت وگستردگی مناطق روستایی و فرشهای روستایی است. واقعیت آنکه قالیبافی گسترده شهرها و عمدتاً روستاهای همدان آنچنان تولیدات گوناگون و رنگینی را در مقابل چشم قرار می دهد که انسان با شگفتی از خود می پرسد فرش واقعی ایران کدام است ؟ آیا فرشهای شناخته شده و معروف بازار را باید فرشهای خوب و اصیل تلقی کرد یا فرشهایی این چنین مهجور و کم ادعا و در عین حال قدرتمند را ؟ در این قالیبافی گسترده که حوزه یی درحدود چندین شهر و متجاوز از هزار روستا را در برمی گیرد می توان از تولید بهترین فرشها ( یا حداقل توان تولید آن ) یا تولیداتی که با معیارهای امروزی پست و کم ارزش به حساب می آیند سراغ گرفت . تولیدات بسیاری از روستاها دچار آسیبهای جدی نظیر مصرف مواد نامرغوب ورنگهای بی ثباتی و عدم آموزش و نهایتاً بازارهای نامناسب است.

مسألة بسیار مهمی که متأسفانه طی سالهای اخیر بسیار آسان گرفته شده و در مورد آن سهل انگاری های مخربی نیز صورت گرفته مسألة فرش ماشینی است.

2- و راه رهایی از مشکلات

وصفی که شد فرش همدان جای رشد بیشتری دارد و این مستلزم آن است که با مسائل این فرش که برخی از آنها در زیر آمده است جدی تر برخورد شود.

1- ابتدا باید بدانیم که در فرش همدان تولید روستایی غالب است و این امر به معنای آنست که این فرش نوعاً فرشی درشت باف با رنگهای محدود و نقشه های ذهنی است و بهترین فرش منطقه ( از نظر بافت و رجشمار) بالاتر از 180-160 (45-40) و ( به ندرت) 200 (50گره) ندارد.

این مسأله نه تنها نوعی قابلیت محلی دراستفاده از نقشه های بکر و خام و تأثیر ذهنی انسانی بر فرش است بلکه به معنای توان فرشهایی با قابلیت پوششی (کاربردی ترین هدف تولید فرش) است.

متأسفانه در اثر تبلیغات غلط و عدم شناخت جایگاه واقعی این نوع فرشها بافتن فرشهای ریزباف نوع تبریز یا پوستر و فرشهای ابریشمی مثلاً قمی برای بافندگان خرده پا به صورت نوعی آرزو درآمده است. در حالیکه باید برای این بافندگان توجیه شود که همین فرشهای درشت بافت با رنگهای شاد و جذاب خویش زمانی بهترین بازار را داشته اند و هنوز اگر به توان به ویژگیهای فرشهای دهه های پیش دست یافت ، کماکان مورد پسند و علاقة هنردوستان جهان می باشند غیر از این هر گونه تلاشی برای شهری کردن فرشهای روستایی امری ناآگاهانه و غیرمسئولانه است.

2-  پشم مورد استفاده در فرش همدان وابستگی مستقیم به پشمهای محلی و مرغوب ایران یعنی نواحی کرمانشاه و کردستان و حتی آذربایجان دارد. افزایش تولید ، افزایش راندمان و بهبود روشهای شستشو و حتی دباغی و ایجاد کارخانه های نخ ریسی در محل و همچنین استفاده از پشمهای دست ریس و سنتی در بهبود کیفیت فرشهای تولیدی مؤثر است.

3- شناسایی و احیای رنگهای محلی و سنتی و ایجاد مراکز علمی و بهداشتی رنگرزی و تقویت و حمایت رنگرزخانه های قدیمی (با استفاده از راهنایی های افراد با تجربه ) و تولید خامه های رنگ شده با رنگهای باثبات اعم از رنگهای طبیعی یا شیمیایی نیز از مسایل اساسی در فرش همدان است. توفیق شرکت فرش و تعاونی فرش دستباف همدان در کاربرد رنگهای گیاهی می تواند راهنما باشد.

4- شناخت و احیای نقوش رایج منطقه و ثبت آنها و به همراه این امر فعالیت برای توسعه و ترویج نقوش اصیل و احتمالاً تصحیح و تکمیل آنها.

5- جلوگیری از انتقال نقشه های غیر محلی و به خصوص نقشه های چاپی که باعث از بین رفتن نقوش رایج در منطقه شده و نهایتاً باعث یکنواختی فرشهای بافته شده در محل می شود.

و نتیجه آنکه :

همدان غنایی بی پایان در نقوش و طراح های خویش دارد و این قویترین پایگاه برای حرکت در جهت احیای این فرش است . در این تردیدی نیست که در روزگار نه چندان دور گذشته همدان فرشی زیبا و پر مشتری داشته است که آثار آن بازارها و خریداران جهانی در گوشه وکنار منطقة همدان دیده می شود و هنوز در بسیاری در مناطق استان آثار یک فرش بافی قدرتمند و مرغوب را می توان پی گرفت.


برخی اصطلاحات متداول درصنعت قالیبافی همدان

آریش :   نخ تار ، چله ، ریشه

ارقاج یا ارقج :    نخ پود ضخیم

اریش کش : کسی که کار چله کشی را انجام می دهد

دارچرخان :   کسی که فرش بافته شده را می گرداند

اوستا (استاد) :   کسی که کار کارگردانی را انجام می دهد.

کوُجو :        چوبی که برای جداسازی نخهای زیردار در تارها به کار می رود ( گُرد)

پشت گرد- دال آقاجی : تخته باریکی که بالای کوجو بین تارهای زیرورو قرار می گیرد و کار آن جلو وعقب بردن تارهاست

دار وکل (دارکول) :دستگاه دار قالی بافی

قلاب :       وسیله برای گره زدن و بریدن اضافات نخ پشمی

قیچی :      وسیله ای برای گرفتن پرزهای اضافی

دفه دفتین (کرکت) : وسیله ای برای کوبیدن ارقاج و پود نازک بر روی گره ها ( معمولاً دو نوع دفه سبک و سنگین استفاده می شود.)

ایلمه :       گره

سیخ :         وسیله ای برای کشیدن پود در بین تارها

شانه :      برای باز کردن پیچ نخهای پشمی بعد از گره زدن

وینه (اورنگ): تکه ای از قالی که به عنوان نقشه مورد استفاده قرار گرفته و نقش آن در قالی در حال بافت تکرار می شود.

سیخ- سیرکَ(کیه،سیرک): سفت و شل شدن قسمتهائی از قالی

سره داشتن :   افقی نبودن بالا و پائین قالی اهل شده ، باشِ دار

شان :         شانه داشتن ، کج بودن قالی از بندها

چاله پرکن :   بافنده بهتری که قسمتهای بدون نقش را می بافد

نقشه خوان :   کسی که نقشه را برای سایر بافندگان می خواند

گِلِنگ رگ رج : ردیفهای ایلمه در یک چارک (26 سانتی متر معادل ¼ رج)

لوپیچ قراق : ناحیه کناری فرش به تعداد 10 ایلمه که معمولا به رنگ زمینه فرش بافته می شود

وره گوه :    تکه ای چوب که برای سفت کردن تارها در دار چوبی به کار می رود

دست :         بافتن یک ردیف گره در عرض قالی

یک پو(پود) :  قالی یک پود

دوپو :        قالی دو پود

هردست پود :   در هر ردیف یک پود مستقیم (ارقاج) و یک پود نازک عبور داده می شود

خرسک :    فرش ضخیم و بدون نقشة اصلاح شده

پرداختچی :    کسی که فرش تمام شده را پرداخت می کند

میخ کشی قالی سیخ کنی :  مرحله ای ترمیمی در فرش که برای رفع جمع شدگی و سره فرش صورت می گیرد 

فهرست منابع ومآخذ :

فرش همدان شیرین صوراسرافیل

قالی ایران سیسل ادواردز- ترجمة مهیندخت صبا

فرش ایران شیرین صوراسرافیل


پی نوشت :

|1| نام این شهر در کتیبه های ایران باستان «هگمتانه»ـ در کتاب عذرا « آگمتانه،در تاریخ هرودت « آگباتا»و درکتب قدیمی ایران «اکباتان»ذکر گردیده قالی ایران ( سیسیل ادواردز) مترجم : مهیندخت صبا ، صفحه 101

 

|2| انجلاس روستایی که در جنوب شهرستان همدان واقع شده و از مشهورترین روستاهای آن منطقه است .( کلمه مشهور در مورد محلی که قالیچه های آن را در دو قاره به نام می شناسند کافی نیست) تنها دوطرح را در یک متن قرمز روناسی می بافند. این طرحها بوته بیدی و هراتی هستند، پشم را خودشان می تابند و رنگ می کنند. قالی ایران سیسیل ادواردز- ترجمة مهیندخت صبا صفحة 110

|3|در کشورهای مغرب زمین ، فرآوردة روستاهای همدان را با نامهای مختلف که بیشتر به اندازة آنها بستگی دارد تا زادگاهشان می شناسند.( این نامها عبارت است از دو ذرع ، یک ذرع و نیم ، یک ذرع و چارک ، پشتی و غیره که همه به اندازه دلالت می کند) زمانی این قالیچه ها را قالیچة موصل می نامیدند ، یعنی به نام شهری که در شمال عراق واقع شده است. معلوم نیست چگونه این نام بر قالیچه های کار همدان اطلاق شده است. گمان می شود در اواخر قرن اخیر موصل ، که در آن زمان یکی از شهرهای ترکیه به شمار می رفت ، مرکز تجمع قالیچه های کردستان بوده و قالیچه های کردی از آن جا به بازارهای قسطنتنیه حمل می شده است . شاید بازرگانی که این کالاها را دریافت می کردند (ودرآن زمان اطلاعات جغرافیایی اندکی داشتند) از لحاظ سهولت کار، نام موصل را بر کلیه قالیچه های ارزان قیمتی که از آن شهر پرفعالیت به دست آنها می رسد اطلاق می کردند ، حال خواه این قالیچه ها از کردستان آمده باشد و یا از شهری دورتر از مشرق زمین . قالی ایران سیسیل ادواردز ترجمة مهیندخت صبا- صفحة 105

|4|تلفظ محلی این نام برچلو است ، ولی این لفظ درست نیست . برچلو یکی از قبایل مشهور مغول است که هنوز آثار آنها در قفقاز موجوداست . شاید اینها نیز مثل قراگزلو خدابنده لو و بهارلو در قرن سیزدهم با هلاکو خان بر شهرستان همدان غلبه کردند و مستقر شدند.(پوفسور مینورسکی)

( فرش ایران- شیرین صور اسرافیل صفحة 415)

 

  نظرات ()
مطالب اخیر هشدار رضایی به عربستان/ باید برای آزمون آزادی منطقه آماده باشیم خجسته خبر داد: بررسی طرح استانی شدن انتخابات خارج از نوبت مرد یادآور شین‌آباد از همدان تلاش خود را آغاز کرده است." با طرح استانی شدن انتخابات موافق هستم دولت در آخرین اظهارات نظر خود پایان پروژه‌ها را به سال 94 موکول کرد طرح استانی شدن انتخابات مجلس فرماندار کبودراهنگ در کارگروه سلامت و امنیت غذایی: پزشکان به روستاهای محروم برون آیت‌ا... هزاوه‌ای همدانی در خاک آرمید بیشتر تهرانی ها دچار بیماری افسردگی هستند نعمتی سخنگوی هیأت رئیسه شد
کلمات کلیدی وبلاگ انتقال پایتخت (۳٢) پایتخت آینده ایران (۳۱) همدان (٢۸) تاریخ همدان (۱۳) تقصیمات کشوری (۸) ایجاد استان جدید (٦) زمان انتقال پایتخت سیاسی از تهران (٦) مشاهیر (٦) ادبیات (٥) تپه باستانی (٥) فرمانداری (٤) آداب و رسوم (٤) مذهبی (۳) فرهنگ (۳) نام جای (۳) سمنان (۳) زلزله تهران (۳) امیر خجسته (۳) کمیسیون شوراها و امور داخلی مجلس (۳) گزینه های انتقال پایتخت (۳) راههای کشور (۳) طرح استانی شدن انتخابات مجلس (۳) موافقان و مخالفان طرح استانی شدن انتخابات مجلس (٢) نقش اقوام در انتخابات (٢) رئیس کمیسیون امور شوراهای مجلس (٢) علیرضا خسروی نماینده سمنان،‌مهدی‌شهر و سرخه (٢) راه آهن غرب کشور (٢) موقعیت همدان (٢) آزاد راههای کشور (٢) آثار تاریخی همدان (٢) هکمتانه (٢) تپه مصلی (٢) خراسان (٢) اراک (٢) شهرستان (٢) ساوه (٢) عرفان (٢) تبریک (٢) مجلس (٢) عید (٢) تهران (٢) جغرافیا (٢) پرند (٢) سبزوار (٢) نتایج (۱) کوریجان (۱) عید نوروز (۱) آرامگاه (۱) آش (۱) روزنامه (۱) طبس (۱) نوروزی (۱) غدیر (۱) تغذیه (۱) اصفهان (۱) نقشه (۱) گردشگری (۱) وزیر آموزش و پرورش (۱) مناسبت (۱) بحرین (۱) مازندران (۱) انتخابات (۱) دختر (۱) رمضان (۱) عکس (۱) کتاب (۱) شاهرود (۱) طنز (۱) انتخابات مجلس (۱) داستان (۱) زراومند (۱) هادی گروسین (۱) دریاچه باستانی همدان (۱) ترک و آذری (۱) هابیل چگنی (۱) فرش همدان (۱) نواحی فرش بافی (۱) انواع فرش (۱) دهستان (۱) موسیقی بومی همدان (۱) موسیقی آذری همدان (۱) موسیقی کردی همدان (۱) موسیقی لری همدان (۱) خانه تاریخی (۱) پوستی زاده (۱) آخوندملاعلی همدانی ره (۱) آیت‌الله بهاری (۱) تنکابن (۱) عکس قدیمی (۱) سعید افقی (۱) اجرای نمایش (۱) پایگاه اطلاع رسانی دولت (۱) جمعیت (۱) بازار همدان (۱) کاروامسراهای همدان (۱) بوعلی سینا (۱) موزه (۱) ابن سینا (۱) ملایر (۱) همه کسی (۱) بخش (۱) امام جمعه (۱) شعر با گویش همدانی (۱) گویش همدانی (۱) شرح یک شعر به گویش همدانی (۱) حاجی بابایی (۱) مهدی چمران (۱) نمایندگان مجلس شورای اسلامی (۱) جستجوی راه حل (۱) انتقال هدفمند جمعیت از پایتخت به شهرستان (۱) استاندار همدان (۱) ملت ما (۱) احسان قنبری (۱) اخبار همدان (۱) شهر جدید حورا (۱) آیت الله بنی صدر (۱) آخوند ملاعلی همدانی (۱) شیخ باقر مهاجرانی (۱) تهران کوتاهترین پایتخت دنیا (۱) کمیته اضطراری فجایع طبیعی (۱) فرماندار کبودراهنگ (۱) محمد علی پور مختار (۱) انتخابات ریاست جمهوری یازدهم (۱) کرم رضا پیریایی (۱) بهروز نعمتی (۱) مقاله isi و isc (۱) کمیسیون قضایی و حقوقی مجلس (۱) محمد ابراهیم الهی تبار (۱) نقش اقوام در انتخاب روحانی (۱) امین فضلی (۱) پایتخت را خُرد کنیم (۱) نقش سازمان زمین شناسی درانتخاب پایتخت (۱) مدیرکل دفتر بررسی مخاطرات زمین شناسی (۱) پژوهشگران جوان همدانی (۱) رییس باشگاه پژوهشگران و نخبگان واحد همدان (۱) مناطق کم لرزه (۱) دانش آموزات (۱) هاشمی مشاور رئیس جمهور مسئول مطالعه طرح انتقال پای (۱) راه و شهرسازی (۱) اقتصاد و فرهنگ با عزم ملی و مدیریت جهادی (۱) معلون سیاسی امنیتی استاندار همدان (۱) طرح بررسی ساماندهی و تمرکززدایی از تهران (۱) هیأت رئیسه مجلس (۱) نماینده مردم اسد آباد درمجلس شورای اسلامی (۱) آیت‌ا هزاوه‌ای همدانی در خاک آرمید (۱) الزمات انتقال پایتخت (۱) تمرکز شدید و ازدحام جمعیت: (۱) نتیجه انتقال پایتخت چیست؟ (۱) باربد فرهادی (۱) کمیسیون عمران مجلس (۱) حمدجواد کولیوند (۱) عضو کمیسیون معماری و شهرسازی شورای اسلامی شهر تهرا (۱) راه‌آهن کرمانشاه (۱) علی نورزاد (۱) نماینده بهار و کبودراهنگ در مجلس شورای اسلامی (۱) استاندار قم (۱) اسد آباد (۱)
دوستان من پایگاه اطلاع رسانی بسیج سپاه انصار الحسین همدان فرمانداری همدان همدان پايگاه انصارالمهدی پايگاه ميعاد کوریجان دیار تاریخی کاغذ رنگی آیت الله نوری همدانی استان خوزستان شمالی دروازه های تاريخی همدان دانشگاه بوعلی سينا دانشگاه آزاد اسلامي اسدالله ربانی مهر-دامنه های الوند آقبلاق آقداق پرتال زیگور طراح قالب